Het Klooster is een wekelijks zondagmiddagmagazine dat op zoek gaat naar de binnenkant van het dagelijks bestaan.

Een interview over het onvermogen om in het hier en nu te leven en er van te genieten.

En over levensverhalen en seizoenen.

Zondag 18 oktober 2009, Radio 5.  Klik hier:

Vijfenzestig. Zelden heeft een getal  zo’n symbolische betekenis gekregen als tijdens de recente discussie rond  de AOW. De polder liep er door onder (Jongerius: ’Tuig van de richel’), het gesloten front van de bonden scheurde, en wie ooit socialisme met progressieve politiek vereenzelvigde weet nu beter.  ’65 blijft 65’, aldus de SP.

Vijfenzestig – het is een cijfer geworden met een hoog fetisjgehalte. En toch, wat een armoedig getal. Sinds de invoering van de AOW in 1957 staat het voor de leeftijd waarop we met pensioen gaan. En wie met pensioen gaat, is oud. Zo plat en simpel ligt dat. Een modern leven, het is  van een treurigstemmende oppervlakkigheid, kent slechts drie fasen. De jeugd die in het teken staat van opvoeding en scholing, de volwassenheid waarin de arbeidscarrière centraal staat, en de ouderdom waarin je, al dan niet voldaan,  terugkijkt op je werkzame leven.

Vergelijk dat met de tijd van Shakespeare, waarin wel zeven fasen werden onderscheiden.

All the world’s a stage,

And all the men and women merely players:

They have their exits and their entrances;

And one man in his time plays many parts,

His acts being seven ages.

Zeven stadia, waarin de levenscirkel rond wordt gemaakt en het kind weer eindigt waar het ooit begon: kinds, sans teeth, sans eyes, sans taste, sans everything. In de tijd van Shakespeare wordt de term age alleen gebruikt voor levensfasen. Leeftijd had geen sociale relevantie, en maar weinig mensen wisten hoe oud ze waren. Oud zijn had ook niets met kalenderleeftijd te maken, maar met de vraag of je  nog in je eigen levensonderhoud kon voorzien. Niet: ’Wie oud is hoeft niet meer te werken’, maar: ’Wie niet meer kan werken is oud’.

Mensen doorliepen tijdens hun leven symbolische stadia. Over hoeveel en welke,   verschilden de voorstellingen. De overgang tussen de levensfasen was alleen herkenbaar voor een geestelijk geoefend oog. Klassieke auteurs onderscheidden er doorgaans drie, vier of zeven.

De indeling in drieën werd door Aristoteles geïntroduceerd. Die was gebaseerd op de biologische ontwikkeling van groei, via evenwicht naar verval.

De vierfasenindeling was fysiologischer, en op de Griekse geneeskunde (Galenus,  Hippocrates) geïnspireerd. Kinderjaren, jeugd, volwassenheid en ouderdom bezaten elk hun eigen karakteristieken, die door een samenhang tussen de vier humeuren (bloed, slijm, zwarte en gele gal), de vier kwaliteiten (heet, droog, koud en vochtig), de vier elementen (lucht, water, aarde en vuur) en de vier seizoenen werd bepaald. Ouder worden betekende: afkoelen en uitdrogen.

De indeling in zevenen ten slotte had een kosmologische inbedding. Elke levensfase werd beïnvloed door telkens een andere planeet. De  laatste levensfasen, aldus de astronoom Ptolemeus,   door Jupiter en Saturnus. Wie oud was, stond  net zo ver en koud van de zon als zij.

Christelijke auteurs spraken liever van geestelijke levensfasen en geloofden dat lichamelijk verval ook gelijk op kon gaan met spirituele groei. Theologen dichtten kinderen de wijsheid van de ouderdom toe (puer senex of puella senecta) en omgekeerd, ouderen de eenvoud en zuiverheid van een klein kind (infantia spiritualis). Het leven was een reis, een pelgrimage naar God, de eeuwige bron van leven. Volwassen was een mens  als hij rijp geworden was en de ’volle wasdom in Christus’ had  bereikt  (Efeziërs 4:3). Dat ideaal bereiken we eigenlijk nooit, dus blijven we kinderen, hoe oud we ook worden. Maar groei is altijd mogelijk. In het bijbelse ideaal is de levensloop een voortdurende volwassenwording, een hardnekkige adolescentie.

Vandaag de dag regeert alleen de kalender. We zijn volwassen vanaf ons achttiende, dan gaan we werken, en we zijn oud vanaf ons vijfenenzestigste, en dan gaan we dood. Of vanaf zevenenzestig? Het is om het even. De eenentwintigste  eeuw wordt de eeuw van de vergrijzing. Maar zolang de fixatie op leeftijdsgrenzen blijft bestaan, zal het denk ik nooit wat worden met een inspirerende visie op de oude dag. ’Genieten van je AOW’, daar blijft het bij. Maar hoe je dat doet?

De gebroeders Grimm gaven de volgende overlevering door. Eigenlijk wilde  de Schepper   dertig levensjaren toebedelen aan mens en dier gelijkelijk. De ezel, hond en de aap weten  t gedaan te krijgen dat hij dat vastgestelde getal inkort met respectievelijk achttien, twaalf en tien jaar, want zo’n lang leven lijkt hen lastig. De mens is minder wijs en vraagt juist om verlenging. De Schepper zit nu ruim in de jaren, en schenkt hem de achttien jaar van de ezel, de twaalf jaar van de hond en de tien jaar van de aap erbij.  Hij kan nu wel zeventig worden. „Daarvan zijn er dertig jaar echt de zijne en dus gaan die vlug voorbij. Dan komen de achttien van de ezel waarin hij last na last op zijn schouders moet laden. Hij draagt naar de molen het graan dat anderen voedt. Vervolgens de twaalf jaren van de hond waarin hij niets anders doet dan zich grommend van de ene hoek naar de andere slepen, want hij heeft geen tanden meer om te bijten. Resten ten slotte de tien jaren van de aap. Hij is niet goed meer bij zijn hoofd, hij wordt een beetje dwaas en doet vreemde dingen waar de kinderen om lachen en mee spotten.” Moraal van het verhaal, aldus Simone de Beauvoir in haar boek ’De ouderdom’: „Als dus de ouderdom van de mens langer en pijnlijker is dan die der dieren, dan is dat zijn eigen schuld; hij heeft er zich door zijn onbezonnen hebzucht toe veroordeeld.”

Oud worden –  we wilden het graag en het is gelukt. Meer mensen dan ooit tevoren worden ouder, en wie eenmaal oud wordt, heeft meer kans dan ooit om héél oud te worden. Het gaat om eenderde van de levensloop, waarvan een flink aantal jaren nog in redelijke gezondheid. Tel uit je winst.

Maar wat gaan we er vervolgens mee doen? Waarom en waartoe zouden we überhaupt oud willen zijn? Wat is de zin van die levensfase? Die prangende vraag zal niet hoog op de publieke agenda staan zolang alleen de kwestie: ’Wanneer stoppen met werken’ de gemoederen beheerst en het perspectief verkort. Door die discussie wordt de ontwikkeling van een eenentwintigste-eeuwse levenslooppolitiek, waarbij overheid en samenleving gezamenlijk optrekken, voortdurend gefrustreerd.

Zelden is een cultuur zo kwistig geweest met levensjaren en tegelijk zo arm aan een aantrekkelijk perspectief op de ouderdom. Het enige ideaal  dat zich een beetje breed heeft gemaakt is dat van twintig jaar onafgebroken vakantie aan een ver strand. De enige zorg is hoe die te financieren. Dit ideaal is niet alleen onbetaalbaar (nu brengen vier werkenden het op voor één niet meer werkende, straks twee), onrealistisch en kortzichtig (oud worden is hard werken om het verval te slim af te zijn en geluk is meer dan één vinger lang), maar het is ook hopeloos ouderwets. Om precies te zijn: negentiende-eeuws.

De reductie van ’oud’ tot ’niet meer hoeven werken’ bestendigt immers het chronologische regime over de levensloop, een politiek beheersingsinstrument uit de negentiende eeuw dat overbodig is geworden, nu het individu zelf de controle over zijn eigen levensloop krijgt toebedeeld.

Vóór het einde van de negentiende eeuw bestond er geen chronologisch gemarkeerde overgang naar de Ruhestand  als een nieuwe levensfase. Het pensioen als kenmerk van de ouderdom is het resultaat van sociale staatspolitiek. Het ontstond als gevolg van de rationalisering en instrumentalisering van de samenleving.  Het prille kapitalisme voerde die door onder het motto: de tijd gaat snel, gebruik haar wel. Het onderwijs, het leger, de industrie, de gezondheidszorg – ze voerden op de burgerlijke levensloop met behulp van de kalender en de klok een aantal gecalculeerde precisiebewerkingen uit. De ruwe burger vormde de grondstof voor de industriële staatsfabriek: hij ging er van voren als schoolkind in en van achter met een oudedagsvoorziening weer uit. De levensloop werd opgedeeld in drie opeenvolgende segmenten met een eigen regime: eerst naar school, dan  werken, trouwen en kinderen krijgen, en ten slotte – voor zo lang het duurt – als bejaarde met pensioen.

De chronologische tijd fungeerde als een rationeel controle-instrument om de steeds complexere staatsmachine geolied te laten draaien. Protestanten hadden voor die rationalisering overigens al een bodempje gelegd. Zij hadden de impertinente vraag: hoe oud ben je? uit burgerlijke ongehoorzaamheid kunnen weigeren te beantwoorden, maar in hun antipapisme wilden ze niet langer de naamdagen van de heiligen als een verjaardag vieren, zoals nu nog in veel katholieke landen. Ze kozen daarom voor de geboortedag als verjaardag, en leverden zich daarmee uit aan het juk van de kalender. (Gelukkig de plaatsen waar ze  nog steeds niet aan leeftijd doet! In Turkije schijnen nog hele streken te zijn waar iedereen jarig is op 1 januari of 1 juli. Dat zijn de dagen dat de ambtenaar langskomt om de nieuwgeborenen in te schrijven.)

Bismarck voltooide in 1889 met de invoering van een oudedagsvoorziening voor zeventigplussers (in 1913 teruggebracht tot vijfenzestigplussers) het regime  van de klok, dat aan het begin van de eeuw door Napoleon met de introductie van de burgerlijke stand was begonnen. In de loop van de tijd groeide de hoeveelheid wettelijk vastgelegde leeftijdsgrenzen. Het bleef  niet bij het verbod op kinderarbeid (Van Houten, 1874) de leerplicht (sinds 1901), en de koppeling van strafrechtelijke en burgerrechtelijke meerderjarigheid, stemrecht, huwelijk en rijbevoegdheid aan de leeftijd van achttien jaar. Ook de regel dat een fietser tegelijk twee kinderen onder de tien mag vervoeren, maar zodra ze boven de tien zijn maar één, staat in de wet. De kalender is heilig. En daarom ben  je, vanaf de dag dat je vijfenzestig wordt, oud.

De socioloog Martin Kohli beschreef in een klassiek geworden artikel uit 1985 hoe dit chronologische regime heeft bijgedragen aan de ’institutionalisering van de levensloop’. Ooit bepaalden klasse, stand of kerk je identiteit. Wie je was,  was een afgeleide van de gemeenschap waartoe je behoorde. In de burgerlijke negentiende eeuw wordt het verwerven van een eigen, persoonlijke identiteit   belangrijk. Het individu zelf wordt een vitale schakel in de maatschappelijke ordening. Zonder zijn ambitie, zijn rationaliteit en zijn verantwoordelijkheidszin kan zij niet functioneren. Het individu-in-de-tijd wordt zo een maatschappelijk instituut op zichzelf, met een eigen organisatie, eigen doelstellingen en regels. De persoonlijke biografie gaat er steeds meer toe doen. Dat geldt voor  het gevoel van mensen zelf: iemand willen worden waar je u tegen zegt, daar gaat het om. Maar het geldt ook voor de samenleving als geheel: zonder een rationele planning van loopbanen loopt zij in het honderd en verliest ze aan efficiëntie. De klok en de kalender zijn daarbij de   geschiktste beheersingsinstrumenten. Leeftijdbepalingen vormen de lasnaden in de maatschappijfabriek. Zij zorgen voor een geordende levensloop, van de wieg tot het graf.  De AOW-leeftijd, vastgesteld in 1957, is een late uitloper en het sluitstuk van dit chronologische regime.

Wordt het   langzamerhand niet hoog tijd voor meer flexibiliteit en maatwerk? Dat dacht Martin Kohli ook. Hij schreef zijn artikel midden jaren tachtig. Het hechte gebouw van de verzorgingsstaat begon zijn eerste scheuren te vertonen. Collectieve arrangementen kwamen onder druk te staan, ten gunste van individuele regelingen waarin je  zelf hebt te voorzien. De standaardlevensloop, was de verwachting, zou worden afgelost door de keuzebiografie, waarbij het individu  de organisatie van zijn levensloop ter hand zou kunnen nemen. „De institutionalisering wordt reflexief: ze heeft geen betrekking meer op de voorgeordende levensloop, maar op het ordenende individu”,  aldus Kohli toen. Maar in een terugblik op zijn artikel, twintig jaar later, moest hij  constateren dat de drie opeenvolgende ’boxen’ van scholing, arbeid en pensioen een veel taaier bestaan leiden dan hij had verwacht. De babyboomers zijn eigenlijk nog niet zoveel verder dan Bismarck.  Kohli had vermoed dat de flexibilisering van de arbeid in combinatie met een terugtredende overheid het einde van het ’alles-of-niets-pensioen’ zou betekenen. Maar de vijfenzestigjaargrens laat, aldus Kohli achteraf, ’een verbazingwekkende hardnekkigheid’ zien.

Hij zou de afgelopen weken, getuige de afloop van de SER-discussie, opnieuw versteld hebben gestaan. Maar  als je vooruitkijkt en je niet vastbijt in de verworven rechten van één generatie, dan pleit alles vóór de overgang naar een flexibel pensioneringssysteem, en vóór de arbeid als een integrale dimensie in de levensloop. Strikte leeftijdsgrenzen zullen er steeds minder toe doen. Een inspirerend en realistisch ouderdomsideaal kan alleen ontwikkeld worden zonder de stigmatiserende fixatie op leeftijd en leeftijdsgrenzen en mét een of andere vorm van arbeid (breed  verstaan als elke nuttige bijdrage aan de samenleving) als zinvolle component.

Een op maat gesneden mix van arbeid, zorg, scholing en vrije tijd staat mensen toe om langzaam de ouderdom in te glijden. Dat is aantrekkelijker dan het guillotinepensioen van nu, waarbij werknemers via de  cold turkey-methode moeten afkicken van hun werkverslaving, om vervolgens in het grote Niets te belanden.

We groeien langzamerhand naar die flexibilisering toe. Meer dan ooit is het individu immers een zelfsturend instituut geworden. Sinds de negentiende  eeuw zijn instituties ook flink van karakter veranderd. Toen stonden het leger en de gevangenis er model voor, nu zijn dat de media en ngo’s. De logge, hiërarchische piramides van weleer hebben plaatsgemaakt voor platte, snelle netwerken. Dat geldt ook voor individuen en hun levensloopplanning. Ook zij zijn noodgedwongen alerter geworden, reflexiever, proactiever. De ambtenaar of fabrieksarbeider met een baan-voor-het-leven van toen is de jobhopper en zzp’er van nu. Wij zijn in toenemende mate  verantwoordelijk voor de constructie van onze eigen biografie. De maatschappelijke discipline wordt verinnerlijkt, en onderdeel van onze eigen psychische huishouding.

De socioloog Nicolas Rose noemt dat ’governmentality’: zelfregering als tweede natuur, als nieuwe mentaliteit. Het ondernemende zelf, dat ambitieus en energiek zijn leven ter hand neemt en zichzelf als zelfsturende unit gaat managen, is niet het ideologische product van een totalitaire overheid. Beide staan niet tegenover elkaar, maar gaan samen op: actief burgerschap staat niet tegenover de politieke macht, maar is het geëigende instrument waarmee zij wordt uitgeoefend.

In deze lijn is de overheid al druk bezig met nieuwe levenslooppolitiek. De burger wordt geconfronteerd met het feit dat hij grote kans loopt wel tachtig te worden. Hij zal zelf tijdig regelingen moeten treffen die binnen zijn mogelijkheden liggen. Het is aan hem, ook al kan hij als het moet op solidariteit rekenen. In het ouderenbeleid staat deze ’soevereine burger’ centraal, die zelf de regie over zijn leven neemt. Ouderdom wordt beschouwd als een prolongatie van de volwassenheid, niet als de restfase van een arbeidzaam leven waarin alleen wordt teruggekeken. Er wordt ingezet op participerend en actief burgerschap. En leeftijd doet er niet meer toe. Wat geldt is de mate van zelfredzaamheid.

In een recent rapport van de Gezondheidsraad over preventie (april 2009) wordt alle nadruk gelegd op het versterken van deze zelfredzaamheid. Voorkomen moet worden dat ouderen  kwetsbaar worden en in de maatschappelijke gevarenzone komen. Daarvoor moeten  er interventies  komen  die hun ’empowerment’ en ’zelfmanagement’ versterken. Ronkende taal, die   erom vraagt kritisch tegen het licht te worden gehouden. Zit er niet te veel ruimte tussen de gedroomde en de real existierende  burger? Voldoet niet alleen de ’hoogopgeleide, bureaucratisch competente burger’ (Evelien Tonkens) aan dit ideaalbeeld? Wellicht. Toch toont de overheid   hier meer visie op nieuwe levenslooppolitiek dan de sociale partners en parlementariërs die zich hebben vastgebeten in de leeftijdsdiscussie.

De sociaal gerontoloog Martha Riley voorzag begin jaren negentig het afscheid van een samenleving die scholing, arbeid, zorg en vrije tijd als chronologisch opeenvolgende fasen in de levensloop organiseert. We gaan toe naar een type maatschappij waarin deze levensdomeinen geen fasen, maar dimensies  geworden zijn.  Levenslang leren, levenslang zorgen, levenslang werken, levenslang genieten van vrije tijd –  het wordt door mensen in een eigen mix gecombineerd en geïntegreerd. Overgangsleeftijden als achttien (leerplichtwet) of  vijfenzestig (pensioen) zijn dan niet meer nodig. Je  leeft niet meer in de lengte, maar in de breedte.

Misschien zijn we er nog niet helemaal toe uitgerust. Riley wijst op de achterstand (structural lag) die we nog hebben. We werken   nu nog  veertig jaar lang veertig uur per week, en vervelen ons vervolgens dood, opgesloten in het getto van een uitgerangeerde generatie. Een korte hevige periode van Overbelasting wordt gevolgd door een lange periode van Onderbenutting. Niemand is er gelukkig mee. Maar waarom werken we dan niet actiever aan de realisering van Riley’s visioen?

We wilden graag oud worden en hebben de Schepper inmiddels heel wat jaartjes ontfutseld. Meer mensen dan ooit tevoren krijgen een ruime toegift, boven de dertig jaren van weleer. Wie bedenkt er inspirerende en aantrekkelijke ouderdomsidealen voor hen?

Van beslissende gebeurtenissen in je leven wordt zelden een foto gemaakt. En als er ooit een foto van gemaakt is, is hij soms onvindbaar. Dat overkomt mij nu.
Ik zoek vergeefs in de schoenendoos met familiekiekjes, het fotoarchief van mijn overleden ouders, zwart-witte opnames uit de jaren veertig tot zestig van de vorige eeuw, witomlijnd afgedrukt met gekartelde randen. Daarin moet ooit ook de prent van een klein Fritsje gelegen hebben, zo’n zes jaar oud, gezeten in de veel te grote rookstoel van zijn vader, met trots een opengeslagen nummer van De Spiegel voor zich, het Christelijk Nationaal Weekblad, waarop zijn ouders waren geabonneerd.
Mijn vader moet het moment echt een opname waard gevonden hebben; er werd nog niet gedachteloos digitaal  voor het vaderland weg geklikt. Het ventje kan nog maar amper lezen en schrijven, zal hij gedacht hebben, en nu al met een volwassen blad voor zijn neus. Dezelfde vader die later zou zeggen dat zijn zoon weliswaar twee linkerhanden had, maar wel ’onmeunig met de penne’ (ontzettend bedreven met de pen) was.
De foto is niet meer te vinden. Een herinnering aan het moment zelf heb ik eigenlijk niet; zij is ooit tot leven geroepen door die foto, een moment dat op zijn beurt door mijn vader tot heugelijk ogenblik gemáákt is.
Het is behelpen, maar ik schep er nu maar de mythe van ’de beslissende gebeurtenis in mijn leven’ mee: daar in die rookstoel vond ooit mijn geboorte als lezer plaats. En al lezend ben ik geworden wie ik ben.

Beslissend. Wegdromend in De Spiegel werd voor mij de poort geopend naar de wereld van de verbeelding. De wereld waarin niet   ’het is zoals het is’ regeert, maar waarin achter elk universum weer een ander verschijnt. Waarin het draait om interpretaties van feiten, en niet om de feiten zelf, om de betekenis van gebeurtenissen, en niet om de gebeurtenis zelf.
Al gauw had ik als jongetje niet genoeg aan de pagina ’Voor onze Spiegeljeugd’, maar laafde me aan ruim met foto’s gelardeerde reportages met koppen als ’Een kopje koffie in de Casbah. Een Spiegelreporter op speurtocht in het romantische Algiers’, ’Andalusië. Land van charme en zonneschijn’ of: ’Als Bedouïnen trouwen…’ Nu zijn het reisbestemmingen op twee uur vliegen,  toen waren het werelden op een andere planeet.  Ook de advertenties met kloeke teksten en verleidelijke plaatjes – de Rutonstofzuiger met ’centraal gericht zuigkracht’, de Phoenixfiets, ’de sterke vogel’ – moeten mijn verbeelding hebben wakker geroepen. Brylcreem, Roxy (’Weet wat u rookt!’) en de Kodak 8mm-camera’s – ik blader nu door een oude jaargang –  suggereerden een stoere, mannelijke wereld, waarvan mijn oudere broer misschien weet had, maar waarvan ik alleen kon dromen.
Aan één wereld heeft een lezend kind niet genoeg. Thuis waren er  naast de Bijbel en de Spiegelserie – een eenvormige reeks streekromans – geen boeken.  De plattelandsbibliotheek bood uitkomst. Het begon met Winnie de Poeh, Arendsoog, Toon Kortooms en populair-wetenschappelijke boeken over sterrenkunde en ’Het menselijk lichaam’, maar eindigde met Carl Gustav Jung, Johan Huizinga en Nietzsche. Niet alles werd begrepen. Maar met de voeten op de rand van een zoemende kolenkachel in een hoekje bij de schoorsteenmantel werd zo, nog voor ik het zelf werd, de lezer in mij volwassen.

Lezen is ontsnappen, maar ook ontdekken. Ergens thuis raken en toch weer vreemdeling worden als het boek uit is. Lezers ontwikkelen een meervoudige identiteit, zij vallen nooit meer helemaal samen met zichzelf.
Dat je voor verbeeldingskunst eigenlijk geen boeken nodig hebt, ontdekte ik pas veel later. „Je hebt lezers, en je hebt de rest”, zegt Raimund Gregorius, de boekenwurm uit Pascal Merciers roman ’Nachttrein naar Lissabon’. Maar hij wordt pas echt een lezer, als hij op een dag na een bizarre ontmoeting met een verwarde Portugese zijn boeken laat voor wat ze zijn. Hij neemt de trein naar het hem volstrekt vreemde Lissabon om zich daar te verdiepen in het leven van een hem tot dan toe onbekende arts, Amadeu de Prado. Zo leert hij uiteindelijk zichzelf kennen. Wie hij werkelijk is wordt hem pas duidelijk via de omweg van de inleving. Lezen is jezelf worden door je af te vragen hoe het is om iemand anders te zijn.
Boeken zijn daarbij soms een onbeholpen hulpmiddel – ook al kan ik persoonlijk niet meer zonder. Ik ben nu eenmaal een lettervreter, ook beroepshalve. Als er op een morgen geen krant in de bus ligt, behelp ik mij met de tekst op het beschuitpak.  Maar er bestaan ook genoeg voortreffelijke lezers  die zelden een boek ter hand nemen. Zoals er omgekeerd ook genoeg bestsellerkopers zijn die over elke shortlist kunnen meepraten en er volstrekt onberoerd door blijven. Snobs zijn het, geen lezers.
Goed kunnen lezen vereist de bereidheid om eindeloos te willen interpreteren. Feiten of gebeurtenissen zo te blijven draaien en kantelen dat ze telkens een andere kleur en vorm krijgen. Om een lezer te worden heb je eigenlijk niet zoveel kennis nodig. Aan wijsheid heb je meer. Goed kunnen lezen heeft niets met een hoge opleiding of een gevulde boekenkast te maken – al kunnen die wel helpen om jezelf te leren relativeren en afstand te nemen tot je eigen kijk op de dingen.  Hoe ’belezener’ in de echte zin van het woord, des te bescheidener.
Er is een mooi opstel van  Paul Ricoeur waarin hij Engelse taalfilosofen een koekje van eigen deeg serveert. Zij beweren dat je elke taaluiting als een handeling moet beschouwen. Wie iets zegt, doet iets, volgens  J.L. Austin en John Searle. Hij verricht een ferme daad, een taaldaad. Maar bekijk het ook eens andersom, zegt Ricoeur: wie iets doet, zegt ook iets. De vraag is dan: wat? Dat is een veel ingewikkelder puzzel dan het stellen van een kloeke daad. Want vaak weet een mens al niet wat hij zélf doet. Laat staan wat een ander doet. Een handeling, een gebeurtenis is als een raadselachtige tekst, die zijn geheim niet wil prijsgeven.
Wat je nodig hebt om het ambacht van het lezen (of, zoals dat in Ricoeurs filosofie heet: de hermeneutiek) onder de knie te krijgen is de wil om het vraagteken zo lang mogelijk laten staan. Belezenheid is in deze optiek een ander woord voor geduldige duidingskunst.  Duiden betekent in dit verband niet alleen interpreteren, maar ook: gissen. We zeggen wel dat we iemand of iets begrijpen, maar vaak slaan we er een slag naar.  Een ziener die zinvolle verbanden weet te leggen, is een betere lezer dan de erudiet  met zijn omgevallen boekenkast.

Mensen lezen als levend document is ook minstens zo spannend.  Ik lees daarom steeds minder boeken en steeds meer mensen.   Dit moet –  behalve met tijdgebrek en Predikers verzuchting dat er „geen einde komt” aan het aantal boeken   en dat veel lezen het lichaam afmat   – ook te maken hebben met dat inzicht.
Gregorius  in Merciers roman ziet twee soorten mensen, lezers en de rest.  De filosofe Simone Weil maakte ooit een andere tweedeling: „Er zijn eters en er zijn kijkers.” Boekenlezers zijn gulzige allesverslinders. Zij eten de tekst op, soms zo fysiek dat  het meer dan alleen een beeld is. Ik snoof tijdens mijn studie theologie in antiquariaten eerst de geur op van een boek, en rook of het me wel lekker genoeg leek. De banden van Karl Barths  ’Kirchliche Dogmatik’ geurden aangenaam zoet, de vorige eigenaar van Bonhoeffers ’Gesammelte Werke’ was een krachtige tabaksminnaar geweest. Paul Tillichs ’Systematic Theology’ daarentegen rook nergens naar. Hoe kun je je dan ooit zijn theologie eigen maken? Een tekst dien  je te verorberen en te verteren.
Langzamerhand wordt bij mij het culinaire lezen vervangen door verwondering en contemplatie. Lezen wordt  minder eten,   meer kijken. Ik sta erbij en ik kijk ernaar, steeds onbeholpener, of het nu om teksten, mensen of gebeurtenissen gaat.  Hoe meer ik van het leven proef, des te minder ik ervan begrijp. Ik weet steeds minder goed wat er precies wordt bedoeld. Verbazingwekkend.

Dat moet te maken hebben met een tweede foto, even beslissend in mijn leven als de eerste. De Spiegel, sinds 1901 het familieblad binnen de protestants-christelijke zuil, ging eind 1969  ter ziele, tegelijkertijd zo’n beetje met de zuil zelf. Het abonnement op het weekblad moet een van de weinige luxes geweest zijn die mijn ouders zich permitteerden. Blijkbaar wilden ze die zichzelf en hun kinderen niet zomaar laten ontzeggen. Op de deurmat viel daarom nu wekelijks de Nieuwe Revue, in 1968 ontstaan als voortzetting van Revue en de Katholieke Illustratie. (Het genot duurde overigens niet lang: het blad bleek al gauw niet meer het tijdschrift ’dat men rustig op de leestafel kon leggen’, zoals ooit De Spiegel van zichzelf beloofde. Het abonnement werd na het eerste bloot meteen opgezegd.) In een van de eerste nummers die bij ons thuis in de bus vielen, stond een artikel over een dreigend priester- en predikantentekort in de Nederlandse kerken. De inhoud van het artikel ben ik vergeten. De bijgeplaatste foto niet. Het plan om sportleraar te worden liet ik varen. Ik ging  voortaan de geest dienen in plaats van het lichaam. Ik koos voor de theologie.

Op de foto staat een alternatief geklede generatiegenoot met een forse haardos, exponent van de jaren zestig waarmee ik me graag vereenzelvigde. Hij zit op de grond met zijn rug tegen de boekenkast en bestudeert aandachtig de Biblia Hebraica, de Hebreeuwse Bijbel. Een lid van de rebellerende generatie van 1968,   niet op de barricaden, maar verdiept in de Schriften.
De foto markeert een scharnierpunt in mijn leven.  Er klonk geen stem uit de hemel, er was  geen bliksemflits te zien. Ik heb waarschijnlijk het blad dichtgeslagen, mijn voeten van de kachelrand genomen, en ben weer baantjes gaan trekken in het zwembad.  Pas veel later heeft het moment van toen zich als een knikmoment opgedrongen. Een beslissing overkomt je meestal eerder dan dat je haar neemt.

Als een magneet groepeert deze foto de fragmenten van mijn levensverhaal om zich heen. Dat dit beeld  mijn studie- en beroepskeuze als theoloog bepaalde, is alleen  de buitenkant.  Beslissend is   dat de foto een andere lezer maakte van het jongetje in de rookstoel. In die quasi-nonchalante,  ondertussen intens lezende jongeman moet ik   op dat moment iets van mijn eigen verzet en opstand tegen het establishment hebben geprojecteerd. Zoals ooit eens Erasmus en Luther het tegen de moederkerk  hadden opgenomen, zo zou ik de protestantse kerk en theologie uit hun dogmatische sluimer  wekken. Door net als hen de Bijbel in de grondtekst te  lezen, zou ik ontdekken wat er wérkelijk staat. Ad fontes, terug naar de bron!
Maar wie de grondtekst echt probeert te doorgronden, merkt al snel dat hij op minder stevige bodem staat dan gedacht. Na amper een jaartje noest Hebreeuws besefte ik   al dat er eigenlijk nooit staat wat er staat.    Niet alleen de tekst zelf, ook zijn betekenis geeft zich zelden bloot. Beide onttrekken zich telkens weer aan de greep van de exegeet en interpreet.  Er is geen oorspronkelijke tekst, er is geen beslissende betekenis.
De werkelijke dogmatische sluimer, drong gaandeweg tot mij door, is die van de eenduidigheid.  Achter elke zinshorizon doemt weer een andere onvermoede horizon op.  Dat maakt de tekst van de Schrift misschien ook heilig.  Niet dat hij onaantastbaar is maakt hem sacraal, maar dat hij onuitputtelijk is. Hij geeft ons niet de  waarheid op een briefje, maar verwijst naar een laatste Woord dat we niet kunnen uitspreken. De Schrift leert me wat het is om een tekst niet op te eten, maar er verwonderd naar te blijven kijken.

Voor het eerst geboren in de rookstoel, ten tweeden male zittend op de grond met de heilige tekst op de knieën: zo ben ik lezer geworden, van boeken en van mensen. Minder gretig ondertussen, huiverig voor oordelen over hoe het precies zit. En juist om die reden twijfel ik  ook over die foto’s. Zijn ze wel zo beslissend geweest? Wie terugkijkt op zijn eerdere leven beoefent ook de kunst van het lezen.  Lees ik wel goed genoeg?
Ik reconstrueer mijn levensverhaal met behulp van de foto’s en probeer er een afgerond geheel van te maken, met een mooie verhaallijn en een spannende plot. Maar ben ik daarmee geen oppervlakkige, luie lezer van mijzelf? Of nog erger: een dogmatische geest, die zegt: zo is het, dat ben ik en niet anders?
De verleiding is groot. Ik ben voortdurend in de weer  om  van mijn leven een leven uit één stuk te maken, voor anderen en voor mijzelf. Alleen een leven dat samenhang heeft en een doel dat het rechtvaardigt, heeft immers zin. Ben ik nu ook niet  weer druk doende om mijn levensverhaal rond te breien, de open einden en rafelranden   weg te moffelen?  Is het gevaar van zelfduiding ook niet dat er open betekenissen op slot worden gezet? Waarom sta ik eigenlijk zo stil bij hoe ik geworden ben wie ik ben, en niet bij wie ik had kunnen zijn of nog zou kunnen worden?
„Als het zo is, dat wij slechts een klein deel kunnen leven van hetgeen we in ons hebben – wat gebeurt er dan met de rest?”, staat in      genoemde roman van Mercier, het verhaal van een vijftiger die het roer  radicaal omgooit. Hij weigert zijn levensverhaal al als af, als met betekenis verzadigd te beschouwen.  Zijn beslissende foto ligt niet ergens in een oude schoenendoos, maar moet nog genomen worden.
In hun recente boek ’Opnieuw beginnen. Metamorfosen in het bestaan’ weiden Marli Huijer en Reinjan Mulder uit over dit soort ’doorstarters’, in en buiten de literatuur. Onze samenleving biedt daarvoor meer kansen dan ooit. Uit angst om samen te vallen met zichzelf, om de zin van hun leven al achter, en niet nog voor zich te hebben, verlaten mensen hun oude liefde en beginnen een nieuwe, zeggen ze hun baan op en starten een tweede carrière, verbranden ze schepen achter zich en emigreren. Spannend, moedig, maar ook vaak treurig. Want waarom zouden we dat nu allemaal moeten willen?
Een van de voordelen van lezen is dat je meerdere levens na elkaar of tegelijk kunt leven –  zonder dat ze elkaar onderling geweld hoeven aan te doen en zonder dat je ze koste wat het kost met elkaar moet verzoenen. Ook in het leven dat achter je ligt kunnen onvermoede levens verscholen liggen, die misschien nog niet beslissend zijn geweest maar het wel kunnen worden.  Lees maar.

Babyboomers, geboren in de eerste tien jaren na de Tweede Wereldoorlog, willen doorgaans van geen wijken weten. Ze weigeren in te zien dat ze een schakel zijn tussen de generaties, zelfs niet nu de ouderdom nadert. Frits de Lange vraagt zich af waarom.

Tot nog toe lachte de geschiedenis de babyboomer toe. Wie in het eerste decennium na de Tweede Wereldoorlog is geboren, kon rekenen op vrede en groeiende welvaart in de jaren vijftig, hoger onderwijs (nu ook voor vrouwen) in de jaren zestig, riante salarissen in de kennis- en diensteneconomie, goedkope huizen in de jaren zeventig en tachtig, en ten slotte de macht in de jaren negentig. Het ging de babyboomgeneratie doorgaans voor de wind. Als zij niet de ruimte van het establishment kreeg om zich breed en groot te maken, dan nam zij die zelf wel. Met de protestbeweging die door deze generatie werd gedragen werd een nieuwe toon gezet: Nederland veranderde van een verzuilde, hiërarchische samenleving in een individualistische, egalitaire samenleving, waarin zelfontplooiing de centrale waarde vormde.

Wie kan er iets hebben tegen een – nu vergrijzende – generatie die zoveel geluk heeft gehad? Waarom een bofkont zijn succes niet gunnen. Is dat geen ordinaire afgunst? Toch, onder het gemor van dertigers en veertigers over potverterende senioren, die in hun massale aanspraak op AOW en dure gezondheidszorg roofbouw zouden plegen op de volgende generatie, zit méér dan simpele jaloezie. Het verwijt dat de babyboomer treft, gaat over meer dan over rechten en plichten. Natuurlijk, het is onrechtvaardig dat een kleinere generatie jongeren in een onzekere, globaliserende economie de oudedagszekerheid van een grote generatie veeleisende ouderen zal moeten ophoesten.

Maar het probleem ligt dieper.

In de huidige discussie over de ’solidariteit tussen generaties’ is uiteindelijk niet het morele gebrek aan solidariteit het punt (de babyboomer is geen egoïst), maar het verwijt dat deze generatie zo’n moeite heeft om een generatie te zijn: een schakel tussen de voorgaande en de volgende. De protestgeneratie heeft zich niet alleen aan de traditie van haar ouders onttrokken, maar haar kinderen ook geen andere waardenhorizon mee kunnen geven dan haar eigen zelfontplooiingsindividualisme. In de babyboomer meldt zich voor het eerst een generatie die hardnekkig wil blijven en niet van wijken wil weten. Zij is de ’laatste generatie’, aldus de Franse filosoof Hervé Juvin in ’Hoe de wereld verandert doordat we steeds ouder worden’ (2008). Een generatie als een gesloten universum, waaraan geen geschiedenis voorafgaat en waarop geen geschiedenis meer volgt. De ’laatste generatie’ – misschien dat Juvin met zijn provocatie de zenuw raakt van het debat over de kosten van de vergrijzing en de betaalbaarheid van de AOW. De babyboomgeneratie heeft niet meer of minder moraal dan andere. Kenmerkend voor haar is dat zij zich geen voorstelling meer kan maken van een verticale solidariteit tussen generaties.

Hoe dat komt? Juvin wijst op de gemiddelde levensduur die in anderhalve eeuw tijd is verdubbeld. Voor het eerst in de geschiedenis verwachten mensen zo lang te leven, dat de ambitie van een quasi-eeuwig leven zich heimelijk in hen kan nestelen. Daarom weten zij moeilijk plaats te maken voor anderen. Met de langere levensduur kondigt zich een mutatie in het algemeen menselijke patroon aan, die gezien de wankele ecologische en sociale toekomst van de planeet dramatisch kan uitpakken. Op de levenstrap – een voorstelling die vanaf de zeventiende eeuw veel huiskamers sierde – wil de babyboomer wel stijgen, maar na zijn vijftigste, eenmaal bovenaan gekomen, wil hij niet meer afdalen. De idee dat ouder worden terugtrekken betekent ten gunste van de komende generatie staat hem tegen. Opgaan, blinken, en verzinken mag dan voor de natuur gelden, hij is een uitzondering en zal er tot zijn laatste snik toe blijven doen.

Waar komt die hardnekkige wil om te blijven vandaan? Er moet meer aan de hand zijn dan simpele overlevingsdrang. Zou hier alleen een dictaat van de natuur gelden, dan zou ook deze generatie na gedane voortplantingsarbeid de ruimte geven aan de volgende. Wie zijn genenpakketje heeft doorgegeven, kan evolutionair gezien immers gaan. Maar de nog steeds stijgende levensverwachting is meer dan een cadeau van een paar jaartjes erbij. Het is een antropologische revolutie, een novum in de geschiedenis. „We hebben een eind gemaakt aan de kwistigheid van het leven; in plaats daarvan sparen we elk afzonderlijk bestaan”, schrijft Juvin. De dood doet zijn werk niet meer goed. Wie er statistisch op kan rekenen dat hij tachtig of negentig wordt, krijgt een andere verhouding tot de tijd en tot de grote gebeurtenissen van het leven.

De babyboomgeneratie leeft met een andere tijdschaal dan de vorige generaties. Niet bedreigd door oorlog, honger en ziekte die het leven doorgaans poor, nasty, brutish and short (Thomas Hobbes) maakt, heeft deze generatie in het Westen haar hoop op dit leven gevestigd. Het leven zelf wordt het grootste goed, boven al het andere. Veel mensen overlijden nog steeds jong. Maar nu zeggen we er in één adem bij: té jong. We rekenen op meer, en we vinden ook dat we er recht op hebben. Waarom ik?, was ooit een vraag naar de religieuze betekenis van een zinloos sterven. Nu is het een moreel verwijt aan een lege hemel: wij voelen ons onrechtvaardig behandeld en vinden dat we meer verdienen. Wij hadden ook nog zoveel plannen. Wie zich zo nestelt in het aardse, kan wel zonder de hemel leven. Eenmaal overbodig geworden, kan hij worden afgeschaft. Dat gebeurt ook: de cultuur seculariseerde na de jaren vijftig in rap tempo. Er moet wel een verband bestaan tussen deze radicale dereligiosering en de insnoering van het tijdsperspectief tot één generatie. In de geseculariseerde lichaamscultuur is het lijf-dat-blijft uitgegroeid tot de nieuwe ziel, aanbeden en gekoesterd. Wat eens voorbestemd was om in een korte tijd lijdend zijn heil te verdienen, wordt nu gedrild en gemasseerd om zinnelijk te genieten en er zo lang mogelijk te zijn. Lekker leven is het devies. De moderne fitnesscultuur is de postchristelijke religie die naadloos past bij het geloof in de verlengde levensduur. Wij hebben de eeuwigheid verspeeld, maar het lange leven gewonnen. Tachtig, honderd, honderdtwintig – het geloof heeft postgevat dat een mens niet geboren is om te sterven, maar met eeuwige tijdgenoten kan blijven optrekken.

Wat de ouderdom vandaag dan ook moeilijk maakt is niet zozeer dat het lichaam het opgeeft (veel ouderen leven tot op hoge leeftijd in goede gezondheid), maar vooral dat er generatiegenoten wegvallen met wie je een project kunt delen. Niet de leeftijd maakt oud, maar het ontbreken van je generationele netwerk. Ook al blijf jij, zij vallen weg. Je wordt een survival in de wereld van je kinderen, een zwerfsteen in de opgedroogde bedding van de geschiedenis. In een verticale samenleving zijn ouderen een schakel tussen de komende generatie en de oergeschiedenis van de voorouders. De zin van hun levensfase is met die rol gegeven. In een horizontale samenleving als de onze leven generaties geïsoleerd naast elkaar, in eigen, gesloten subculturen. Het lichaam dat niet van wijken weten wil, verandert ingrijpend de verhouding binnen en tussen generaties. De drie levensfasen jeugd, volwassenheid en ouderdom schuiven op en worden opgerekt in de tijd (de volwassenheid en ouderdom worden uitgesteld), en zijn zelf ook gedoemd te verdwijnen. De jeugd blijft een mens gedurende zijn hele levensloop vergezellen, niet als een fase (zelfs niet als ’tweede jeugd’), maar als een wezenstrek: de babyboomer blijft met Bob Dylan forever young. Het liefst was hij nooit helemaal volwassen geworden, als dat woord staat voor het maken van de definitieve, onherroepelijke keuzen in werk en relaties, waaraan hij nu eenmaal niet ontkwam. En oud – nee dat zal hij nooit worden; hij doet er alles aan om zichzelf zo goed mogelijk te conserveren. Zijn ideaal is een leeftijdloze samenleving, waarin je de vrijheid hebt om je eigen leeftijd te kiezen, of althans te leven volgens je gekozen leeftijd. De verhouding tussen jong en oud wordt als een verhouding tussen gelijktijdigen gezien, niet als een tussen een gaande en een komende generatie.

Dat ideaal beïnvloedt vervolgens ook de relatie tussen de generaties. Tussen ouders en kinderen in de eerste plaats. De babyboomgeneratie had sowieso al moeite met het ouderschap. Als er al kinderen kwamen; het geboortecijfer is nooit zo laag geweest, te laag om de blijvende vergrijzing te stuiten. Maar waarom je daarover druk maken? Een generatie die quasi-eeuwig leeft hoeft zich toch ook niet voort te planten? Kinderen zijn in andere of eerdere samenlevingen synoniem met toekomstige rijkdom, zegen en vooruitgang. Nu zijn ze een belemmering voor je carrière, ze kosten geld en je krijgt er grijze haren van. Van kinderen word je vroeg oud. De babyboomer die wel voor kinderen ’koos’, wilde het liefst een maatje van hen zijn. Als vriend of vriendin naast het kind staan, niet erboven. Als er al werd opgevoed, dan permissief en anti-autoritair.

Robert Bly spreekt over de naoorlogse cultuur als over een ’sibling society’: een horizontale samenleving van broertjes en zusjes, waarin elke verwijzing naar ouderlijk gezag onder verdenking van autoritair paternalisme kwam te staan. In zo’n vaderloze maatschappij blijven volwassenen zich levenslang als adolescent gedragen: zij doen maar wat en weten het ook allemaal niet zo precies. Hedendaagse ouders vragen advies aan hun kinderen over hoe ze zich moeten kleden en gedragen, en kunnen alleen dankzij hen een beetje bijblijven in de digitale revolutie. In plaats dat ouders hun kinderen wegwijs maken in de wereld, moeten kinderen hun ouders bij de tijd houden. Dat ook de verhouding tussen oudere ouders en hun volwassen kinderen horizontaal geworden is, blijkt uit het gewijzigde erfgedrag. Ouders beschouwen hun kapitaal niet als erfgoed voor hun kinderen, maar als persoonlijk eigendom. „Mensen tussen de 50 en 65 jaar vinden het belangrijker om na hun pensionering hun huidige levensstijl te kunnen voortzetten dan hun kinderen een grote erfenis na te laten”, concludeerden onderzoekers in 2007. En de verhouding van de babyboomer tot zijn eigen ouders? De protestgeneratie introduceerde de ’generatiekloof’. Zij kwam in verzet tegen het gezag van de traditie en de conventie, belichaamd in suffe, burgerlijke ouders. Zo snel mogelijk het huis uit, op kamers, was het devies, als zij niet, als Frits van Egters in ’De avonden’, in de verstikkende atmosfeer van de ouderlijke huiskamer naar adem wilde blijven snakken. Ouders en grootouders vertegenwoordigden alles wat de babyboomer in zijn jeugd afwees (traditie, conventie, tevredenheid, zuinigheid) of waaraan hij later ontgroeide (godsdienst, plat materialisme). Als hij al van hen een erfenis heeft ontvangen, dan een negatieve: zijn ouders leefden het leven dat hij niet wilde.

De breuk die zich hier voltrekt met het Algemeen Menselijk Patroon wordt des te zichtbaarder als je bedenkt hoe tot voor kort het ontvangen en doorgeven van het toevertrouwde erfgoed als belangrijkste waarde gold. In de traditionele samenleving die tot in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw domineerde, draaide het om de patrimoine. In een leven dat werd beheerst door schaarste en risico is overdracht van het familie-erfgoed belangrijker dan individuele zelfontplooiing. Een erfenis ontvangen werd niet als gunst maar als dure plicht ervaren. Het erfgoed is niet alleen dat wat je van de ouders ontvangt, maar vooral dat wat je aan de kinderen verschuldigd bent. Een huwelijk was een horizontale verbintenis tussen generatiegenoten met een verticaal doel: niet liefde of hartstocht, maar de wens om door middel van nakomelingschap de toekomst van het familiekapitaal veilig te stellen. Nu is mijn lijf de enige erfenis die ik van mijn ouders heb gekregen, en zijn mijn genen het enige dat ik als erflater aan mijn kinderen overdraag. Wat ons verbindt is de herinnering en de verhalen die we vertellen. Maar we zijn niet meer in een sociale structuur met elkaar verankerd. We waren ooit bloedverwanten in de lijn der geslachten, nu zijn we deelnemers in elkaars persoonlijke biografie.

De horizontale solidariteit heeft de verticale vervangen. Is dat erg? Ook al laat de babyboomer zijn kinderen met zijn aflossingsvrije hypotheek niets achter, hij doet hen toch niets tekort? En misschien heeft hij ooit met slaande deuren het ouderlijk huis verlaten, nu bezoekt hij zijn hoogbejaarde moeder toch trouw in het verpleeghuis? Waarom zouden we generaties per se als een verticale, historische keten willen blijven beschouwen, nu elke generatie goed voor zichzelf kan zorgen? We kunnen niet meer terug naar vroeger, en moeten we dat ook niet willen. Maar er is wel een onmisbaar grondbesef dat we kwijt dreigen te raken: de idee dat een mensenleven eindig is. We zijn borelingen en stervelingen, hoe lang we ook leven en hoe breed we ons ook in het hier en nu nestelen. Zolang we nog alleen door seks de dood te slim af kunnen zijn, plant de mensheid zich generatiegewijs voort. Daarom zullen we piëteitsvol naar achteren en met verantwoordelijkheidsgevoel naar voren moeten weten te leven. De mystieke verbondenheid tussen wat geweest is en wat er zal zijn, de eenheid van levenden, doden en de nog ongeborenen lag ooit verankerd in de religie. Of het nu de voorouderverering uit mythische religies, of de messiaanse verwachting uit de profetische traditie betrof, het leven had een voor en een na, waartussen het lag ingebed.

Hoe zonder religie ooit het besef van de verbondenheid tussen de geslachten tot uitdrukking te brengen? Toch zal de blik naar achteren en voren weer ruimer moeten worden. We zullen oude beproefde vormen van intergenerationeel bewustzijn opnieuw moeten waarderen. Daarvoor zijn dwingende redenen. Ik noem er twee. De babyboomers vormden in de jaren zeventig de eerste generatie die groen ging denken. Tegelijkertijd stuwden zij in hun gedrag consumptie en grondstoffenverbruik op tot een niveau dat in de geschiedenis zijn weerga niet kent. Als zij straks hun hielen lichten, laten ze een gigantische ecologische voetafdruk na. Het aardgasveld bij Slochteren gold in 1959 als het grootste ter wereld, meldt milieuhoogleraar Kris Van Koppen. Over een jaar of dertig, als de babyboomgeneratie zal zijn uitgestorven, zal er van die 3000 miljard kubieke meter vrijwel niets meer over zijn. In één generatie tijd is deze enorme bodemschat erdoorheen gejaagd. Een horizontale samenleving zonder intergenerationeel besef zal nooit het duurzaamheidsbewustzijn kunnen genereren dat nodig is om de planeet te redden. De aarde is geen eigendom van de nu levenden, maar is een erfenis van de doden, bestemd voor de nog ongeborenen. Elke generatie heeft de bodem, de zeeën en de luchten in bruikleen, en is hen verschuldigd aan de volgende. Alleen wie vanuit het – vooruit ’mystieke’ – besef leeft deel te hebben aan hetzelfde leven als voorgaande en komende generaties, weet zorgzaam om te springen met de aarde. Alles hangt met alles samen. Wat er gebeurt met de aarde, gebeurt met de zonen en dochters van de aarde. De mens heeft het web van het leven niet geweven. Hij is alleen een draad ervan. Wat hij met het web doet, doet hij met zichzelf.

Een tweede reden om de keten van generaties te koesteren is een psychologische, of nog beter: een ethische. Zonder intergenerationeel bewustzijn leeft niemand wel. Geen generatie schept zichzelf, zorgt voor zichzelf. Wie dat denkt, krijgt vroeg of laat de rekening als een boemerang gepresenteerd. In de optiek van de Hongaars-Amerikaanse psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy (1920-2007) bestaat er tussen grootouders, ouders, kinderen een balans, een verborgen boekhouding van geven en ontvangen. Tussen opeenvolgende generaties wordt er een boekhouding bijgehouden, die in een therapeutische setting vaak pijnlijk openbaar wordt. Daar en dan wordt duidelijk wie bij wie in een familie in het krijt staat (vaak iedereen bij iedereen), en hoe en op welke manier de balans eventueel nog weer vlot- en rechtgetrokken kan worden. De rechtvaardigheidsbalans tussen generaties is vaak uit het lood geslagen. Binnen families exploiteren mensen elkaar, buiten elkaar uit, misbruiken vertrouwen, verraden elkaar, ’zetten het elkaar betaald’, offeren zich op en gebruiken elkaar als zondebok – en ook vergeven elkaar. Dat de zonden van de vaderen de kinderen tot in het derde en vierde geslacht bezoekt (Exodus 20:5), is een bijbelwoord dat Nagy regelmatig aanhaalt. Moderne opvoeding heeft daar nauwelijks oog voor. Zij is gericht op de ontwikkeling van het kind tot een onafhankelijk, autarkisch persoon, dat alleen volwassen wordt door zijn primaire familierelaties achter zich te laten. Beter is het elk individu te bezien vanuit de optiek van op z’n minst drie generaties. Alleen door in die lijn te staan kan iemand goed ’zichzelf worden’.

Het individualistische mensbeeld dat zich na de oorlog breed kon maken, staat in het teken van de selfmade man (die dus ook niet weet wat baren is). Een lange levensduur zou je ook tot de mensvisie kunnen verleiden dat je je eigen maaksel bent. Maar een sterfelijk en eindig mens zijn betekent in de eerste plaats ontvangen en terug- en doorgeven aan anderen voor en na ons. ’Niemals bin ich allein./ Viele, die vor mir lebten/ Und fort von mir strebten,/ webten,/ webten/ an meinem Sein’, dichtte Rainer Maria Rilke. De babyboomgeneratie voltrok in de jaren zestig en zeventig de breuk met de traditie van haar ouders, en eindigde postmodern met het afzweren van elk Groot Verhaal, ook dat van betere toekomst voor haar eigen kinderen. Zij heeft het geloof verloren in een geschiedenis die ons overstijgt. Kan zij – de langstlevende ooit – nog de eerste zijn die zich weer schakel weet in een keten der generaties? Het zou kunnen.

Laat ik daarom hoopvol eindigen. De lange levensduur heeft immers ook deze consequentie: voor het eerst hebben kinderen van nu bij hun geboorte dikwijls nog drie of vier grootouders. Zelfs tussen hun tiende en twintigste jaar zijn er nog twee à drie van hen in leven. Driegeneratiefamilies waren vroeger een hoge uitzondering en betekende toen hooguit: veel kleinkinderen nog even zien. Nu zijn ze schering en inslag. Weliswaar zijn er minder kleinkinderen, maar de grootouders maken ze wel veel langer mee. De vitale ouderen in hun Derde Leeftijd kunnen dus nog veel geven aan wie na hen komt. Hun kinderen, de dertigers van nu, zijn zoekers met flexibele identiteiten, ook al hebben ze zelf inmiddels ook kinderen gekregen. Niet alleen de Derde Leeftijd is als levensfase een cultureel novum, ook de postadolescentie is dat. Dat schept een band. Jonge ouders met opgroeiende kinderen kunnen nog veel ontvangen van hun ouders. Ouders die hen op hun beurt nog veel kunnen bieden van wat ze misschien ooit in rebellie aan hun eigen ouders hebben onthouden. Meer grootouders, kinderen en kleinkinderen dan ooit kunnen voor het eerst in de geschiedenis nog tijdens elkaars leven onderling het ethische kasboek van geven-en-nemen op orde brengen. De tijd dringt. Ook deze grootouders zullen immers plaats moeten maken. Ze zijn de laatste niet.

Levensgenot
De Lange: “Ik zou het niet erg vinden als de leeftijd van 65 naar 67 zou gaan. Wat ik wel jammer vind is dat in de hele discussie bijna niemand stilstaat bij de inhoudelijke vraag over dit nut. Men kijkt alleen maar naar het economische belang.” Volgens de Frits de Lange heeft een verhoging van de AOW-leeftijd juist een positieve impact op het levensgenot van ouderen.

Verdeling arbeidsdruk
De Lange pleit voor een betere verdeling van arbeidsdruk: “Om te beginnen moet die arbeidsdruk beter verdeeld worden over de levensloop. Gedurende je hele leven steeds zo’n dertig uur per week werken, dan ben je met je 65e niet opgebrand. En investeren in scholing!”

Voor meer, zie Soeterbeeck RKK, 24 maart 2009

Voor de uitzending: Uitzending gemist

Hoogleraar Maarten van Buuren herinnert zich precies de dag en het uur dat hij verloor wat hij altijd voor zijn ’ik’ had aangezien. Een routinevergadering, begin 2000, op het faculteitsbureau. Hem wordt koffie aangeboden, maar hij is niet in staat iemand aan te kijken of iets te zeggen.  Hij vlucht in paniek naar huis en verschanst zich er dagen achtereen. Het is het begin van een diepe depressie, waarvoor hij zich laat behandelen. Het verloop ervan beschrijft hij in ’Kikker gaat fietsen! Of over het leed dat leven heet’.  De gerenommeerde literatuurwetenschapper, vertaler en essayist, moet van zichzelf zeggen: „Ik besta niet meer, wat in de stoel hangt is een stoffelijk overschot. Ik ben niet meer. […] Ik word uitgevlakt, met de grond gelijk gemaakt, vernietigd. Het enige waarop ik mag hopen, is dat via medicijnen of zelfmedicatie de machine weer opgang wordt gebracht, opdat de wereld me in genade wordt teruggeschonken.”
In een vlijmscherp zelfonderzoek fileert Van Buuren vervolgens de wankele fundamenten waarop zijn schijnbaar robuuste identiteit was gebouwd.  Een hardvochtige moeder, een afwezige vader en veeleisende grootvader, een gereformeerde opvoeding, het onvermogen om duurzame relaties op te bouwen – depressogene factoren die mede tot zijn instorting hebben geleid. Maar hij wil ze er niet voor aansprakelijk stellen. De depressie is van hemzelf. De enige manier om haar te overwinnen, is haar toe te eigenen als deel van hemzelf. Depressie behoort bij wie hij is, zij maakt deel uit van zijn identiteit. Het is de lege ruimte waaromheen zijn ’ik’ cirkelt. Het ik is geen stabiele en onveranderlijke kern van zijn persoonlijkheid, maar een kaartenhuis dat zomaar om kan vallen.
Niet iedereen met depressieve klachten tuimelt in een dal zo diep dat hij elk contact met zichzelf en de realiteit verliest. Depressie is een verzamelnaam voor verschijnselen als slapeloosheid, angst, vermoeidheid, neerslachtigheid, het afvlakken van emoties, het ontbreken van initiatief, besluiteloosheid, het verlies van energie en concentratievermogen, gebrek aan belangstelling voor dagelijkse bezigheden, geplaagd worden door gevoelens van hulpeloosheid en persoonlijk falen, gedachten aan dood en zelfmoord. Stemmingsstoornissen die, als ze duurzaam en in voldoende dichtheid optreden, in de DSM IV – het huidige standaardhandboek voor psychiatrische diagnostiek -  het label ’depressie’ krijgen.
Wie verschijnselen als deze bij zichzelf herkent, gaat er niet altijd mee naar de dokter, laat staan naar de psychiater. Maar het aantal mensen dat dit wel doet, stijgt schrikbarend. Depressie is hard op weg volksziekte nummer 1 te worden, schrijft  Trudy Dehue in ’De depressie-epidemie’.  Tussen 1993 en 1998 nam het aantal depressieve stoornissen toe met 63 procent en het aantal recepten voor antidepressiva met 278 procent.  In 1993 schreven huisartsen bij depressieve klachten na het eerste consult in 63 procent van de gevallen antidepressiva voor, in 1998 was dat opgelopen tot 73 procent. Het gebruik van antidepressiva is van 1999 tot 2006 weer verdubbeld. In  2006 waren er in Nederland  zo’n 1 miljoen gebruikers, 6 procent  van de bevolking.
Depressie is een ernstige aandoening met een enorme ziektelast, die mensen verhindert normaal te functioneren. Toch raadpleegt naar schatting ruim een derde van de depressieve Nederlanders geen enkele hulpverlener. Vaak wordt de ernst ervan onderschat, vooral bij ouderen. Zij hebben vaak al zoveel andere kwalen. Het onderscheid tussen de natuurlijke vertraging die eigen is aan het ouder worden en de depressie die ziekelijk immobiliseert, is ook moeilijk waar te nemen. En is oud worden niet sowieso een verschijnsel waarvan een mens somber wordt?
Depressie als volksziekte. Maar sinds wanneer is het eigenlijk een ’ziekte’? Een ziekte noemen we iets als we het erover eens zijn dat wat je hebt maatschappelijk onacceptabel is (niet ’normaal’ ) en dat je er voor naar de dokter moet, aldus Dehue. De verschijnselen die de DSM alleen van een naam voorziet en als stoornis labelt, werden in de loop van de jaren tachtig van de vorige eeuw gaandeweg een behandelbare ziekte waarvoor je een arts bezoekt. Die je op zijn beurt naar de apotheker stuurt.  ’Depressie’ wordt daarmee een verklaringsmodel en verschijnselen worden symptomen, bestreden met medicijnen die   de farmaceutische industrie gretig op de markt brengt. Dehue schetst de verontrustende belangenverstrengeling    tussen wetenschappelijk onderzoek, industrie,  en gezondheidszorg. Het ’farmaceutisch-industrieel complex’ lijkt  geïnteresseerder in de vergroting van zijn afzetmarkt dan in de geestelijke gezondheid van hen die aan depressie lijden. Dus schrikt de marketing niet terug voor statements als  ’Baby’s kunnen ook depressief zijn’ en ’U bent het misschien zelf zonder het te weten’.
Antidepressiva helpen en depressie is geen verzinsel. Vraag het Maarten van Buuren en hij zal vertellen hoe hij dankzij seroxat weer enigszins normaal kan functioneren. „Het is een wonder”, roept hij. De witte pilletjes in doordrukstrip zijn z’n redding.
Een complottheorie met het hebzuchtige farmaceutisch-industrieel complex in de hoofdrol kan geen afdoende verklaring bieden voor de depressiegolf. Depressie wordt je niet aangepraat. Het is niet normaal dat je, zonder dat je iets lichamelijks mankeert, niet meer in beweging te krijgen bent en ineenschrompelt tot een hoopje ellende. Ook de cultuurkritiek van filosofen als Philip Rieff en Frank Furedi –  dat we doetjes en watjes zijn geworden in een softe welvaartsmaatschappij, zodat we bij de minste tegenslag het leven niet meer aankunnen en neerslachtig naar de dokter gaan –  is onbevredigend. De depressie kwam juist op toen de verzorgingsstaat op zijn retour ging. De samenleving wordt alleen maar harder en dwingt mensen om weerbaarder te worden. Depressie is geen aanstellerij.
Dehue wijst voor een beter begrip van de depressie-epidemie  op nog iets anders, ook al hoedt ze zich voor het leggen van rechtstreekse oorzakelijke verbanden. De opkomst van de depressie moet volgens haar op een of andere manier samenhangen met het morele dictaat van de neoliberale cultuur dat het individu voorschrijft het lot in eigen hand te nemen. Het feit dat ieder zelf verantwoordelijk is om zichzelf tot iemand te maken die in de ogen van anderen en van zichzelf iets voorstelt, is misschien wel de depressogene factor bij uitstek. Elk individu wordt vandaag geacht zijn eigen onderneming te zijn, de manager van zijn eigen levensloop.  Initiatiefrijk, energiek, gemotiveerd, flexibel, stressbestendig,  communicatief, risico nemend – het zijn niet meer de ideale eigenschappen om in het midden- en kleinbedrijf te slagen, maar de minimale voorwaarden voor iedereen om het te redden in het leven.
Het cultuurideaal van het maakbare individu schept een nieuwe tweedeling tussen winners en losers. De losers zijn zij die bezwijken onder de pressie zichzelf te worden. Zij vormen het groeiende leger dat noodgedwongen een beroep doet op de geestelijke gezondheidszorg. De GGZ als de schaduweconomie van de performancecultuur.
Als die hypothese hout snijdt, lijkt depressie een aandoening die structureel hoort bij de moderne samenleving. Een identiteitsziekte die op de bodem van ons aller ik sluimert, ook al hoeven we er misschien niet voor naar de psychiater. Zij is nieuw en ongehoord, en niet te vergelijken met de acedia van de middeleeuwse monnik, de melancholie van de negentiende-eeuwse dichter, of het mal de siècle dat rond de vorige eeuwwisseling velen tot suïcide verleidde.
Maar Dehues analyse verdient een verdieping om aannemelijk te worden. Een competitieve prestatiemaatschappij alléén kan niet verantwoordelijk zijn voor de depressiegolf. Van een wedstrijd met anderen worden we wel moe, maar niet ziek. Ziek worden we vooral van de competitie met onszelf. Dat is immers een race die we nooit kunnen winnen. De pressie om jezelf onophoudelijk te overtreffen en de depressie – tussen die twee moet een samenhang bestaan.
Achter de liberale flirt met de ondernemer als rolmodel, die sinds begin jaren negentig opgeld doet, ligt de oermythe van de moderne cultuur:  het Zelf dat uit het Niets zichzelf tot een soeverein individu schept. Friedrich Nietzsche was de eerste die daar werk van maakte en de mythe tot het einde toe doordacht. In zijn filosofie riep hij het individu op om zichzelf de soevereiniteit toe te kennen die ooit aan God of aan de koning toekwam. Dat is pas echte autonomie, vond hij: niet alleen zelf kiezen aan welke wetten je je wilt onderwerpen (zoals  Immanuel Kant nog halfslachtig had gedaan), maar je eigen levensregel uitvinden, je eigen Tien Geboden. De wet wordt je dan niet meer gesteld door God of de staat, en zelfs niet door de mensheid in jou. Volstrekte vrijheid is: je eigen waarden willen en kunnen uitvinden.
Dat moderne oerverhaal verleent een enorme dynamiek aan de ideale persoonlijkheid. Niet de Rede maar de Wil wordt dominant. Wie zichzelf schept, is immers nog niet klaar met zichzelf. Hij is zijn eigen transcendentie geworden. Zelfontplooiing is dan voortdurende zelfverbetering. Je gaat de competitie met anderen niet aan omdat je status van hun oordeel afhankelijk is, maar om je eigen grenzen te kunnen testen en overschrijden. Self-enhancement is de categorische imperatief van dit soevereine individu. Hij moet onophoudelijk ’aan zichzelf werken’.
Kun je ooit zo leven? De soevereine mens van Nietzsche is als de wijze Zarathustra een Übermensch, een aristocraat van de geest, die leeft op ijle, eenzame hoogte. Maar zijn filosofie is in de afgelopen eeuw gedemocratiseerd, en het soevereine individu is inmiddels een  breed gedeeld ideaal. Met vallen en opstaan proberen wij allemaal onszelf voortdurend uit te vinden en dwingen ook elkaar daartoe. Daardoor worden we andere mensen. In de disciplinaire, hiërarchische samenleving van nog geen eeuw geleden had je een voorgegeven plaats en was je wat je deed. Ingebed in instituten als Staat, School, Kerk of Bedrijf vervulde je je rol. Nu leven we in een samenleving van elkaars gelijken en ligt er geen vast script meer voor je klaar. We staan aan dezelfde startstreep en moeten een bijzonder iemand worden. Onderscheiden kunnen we ons alleen door energiek initiatieven te ontplooien. Het leven was ooit een lot, een ’bestemming’. Nu is het een   reeks van keuzes  waarmee wij onze eigen geschiedenis scheppen. Persoonlijke identiteiten zijn open en onbepaald. Het ik is een project in niemandsland, waarin we onze eigen gids, onze eigen horizon zijn.
Daarmee krijgt ook moreel gezag een ander gezicht. Het gebod ligt niet meer buiten ons, maar is verinnerlijkt. We worden onze eigen rechter. Dat we schuldig staan tegenover een wet boven ons, daarvan liggen we niet meer wakker. Wel van ons onvermogen om aan onze eigen eisen te voldoen. Van lieverlee zijn we overgegaan van een schuld-  naar een schaamtecultuur.  Niet dat wij ons voor ánderen schamen; wij schamen ons voor ons eigen, nagestreefde zelf.
Wie in een depressie terechtkomt, kan zichzelf niet meer in de ogen  zien. Hij schaamt zich uiteindelijk zo diep dat hij zichzelf nog liever uitwist dan dat hij van zichzelf wegkijkt. Depressie is een vorm van zelfagressie.

Doorgaans laten we onze zelfwaardering  sterk afhangen van wat we in de ogen van anderen waard zijn – bang voor hun oordeel. ’Statusangst’, noemt de Britse schrijver Alain de Botton dat. Maar zelfs als ons door anderen niets dan lof toe wordt gezwaaid, dan nog zijn we ongelukkig met onszelf. Meer nog dan in de veeleisende ogen van anderen, bestaan we in de oneindig ontevreden ogen van onszelf. Vandaar dat we onze doelen voortdurend bijstellen, telkens ietsje hoger, ietsje verder. Wie tevreden is met zichzelf, is een loser.  ’Overtref jezelf’, is het motto waarmee jonge mensen naar de Hogeschool Rotterdam worden gelokt; met minder moet je geen genoegen willen nemen. De fitnessruimte is een fraai voorbeeld van deze cultuur:  een ruimte waar je met anderen samenkomt, maar alleen om er de wedstrijd met je eigen lichaam aan te gaan. Je meet je niet openlijk met de prestaties van degene naast je op de loopband, maar bespiedt heimelijk zijn performance.
Onze identiteit is als een  SUV die alleen draait op de sterke motor van de motivatie en intussen grote hoeveelheden psychische energie als brandstof slurpt. Wie depressief wordt merkt  dat dit complex het heeft begeven. Er lijkt zand in gestrooid te zijn. De socioloog Alain Ehrenberg gaf zijn boek over depressie de titel ’La fatigue d’être soi’.  Depressie is de vermoeidheid die je verhindert nog langer jezelf te zijn. Niet de melancholie kenmerkt de moderne depressie, maar veeleer het wegvallen van elk vermogen tot handelen. Prozac moet je dan ook niet als een geluksmedicijn beschouwen, maar als een initiatiefpil. De nieuwe generatie antidepressiva is er ook niet op gericht het leven te helpen aanvaarden zoals het is. Het zijn prestatiemoleculen, die meer uit jezelf halen dan wat er lijkt in te zitten. Depressies vandaag, aldus Dehue, kun je definiëren als ’het antoniem van ondernemingslust’, het flagrante echec van persoonlijke productiviteit.
Depressie is het falen van de wil, die het niet langer kan opbrengen nog te willen. Het is de pathologie van een samenleving waarin de norm niet meer door schuld en discipline, maar door eigen verantwoordelijkheid en initiatief wordt gesteld. De gedeprimeerde is een mens die het bijltje van de zelfschepping er noodgedwongen bij neergooit. Een mens ’en panne’, die vermoeid, geremd, vertraagd, tijd- en toekomstloos,  niet meer weet te handelen. Apathische bewegingsloosheid,  totale asthenie, zowel geestelijk als lichamelijk – dat is de essentie van depressie.
Deze moderne depressie zou Sigmund Freud vreemd zijn voorgekomen. Hij stuitte op de neurose, de ziekte van de onverwerkte verhouding met ons verleden. De depressie kijkt   de andere kant uit. Niet de vroegere relatie met een strenge Vader of verstikkende Moeder, maar de onleefbare toekomst met Onszelf is haar probleem. Door de druk om zichzelf morgen weer opnieuw uit te moeten vinden, verkeert het soevereine individu in een voortdurende staat van oorlog met zichzelf.  Zelf nummer 1 zal opgevolgd moeten worden door Zelf nummer 2, en dat tot in de zoveelste  macht. Zolang je de energie kunt opbrengen om die spanning levend te houden, blijft er afstand tussen wie je bent en wie je volgens jezelf zou moeten zijn. Die ruimte verschrompelt bij een depressie. De zelffabriek implodeert. Het soevereine individu moet zoveel zelven tegelijk in de lucht houden dat het ze, achter adem geraakt en ten einde raad, in één keer laat vallen.
De naoorlogse cultuur van de zelfontplooiing lijkt met de depressiegolf in zijn tweede fase beland: ging het aanvankelijk alleen om de bevrijding van het individu van externe autoriteiten, nu moet het verlost worden van de  druk van zijn eigen innerlijk. Depressie lijkt, gezien haar omvang en hardnekkigheid, een blijvertje te worden, een sombere schaduw die de moderne mens zal blijven volgen zolang zijn chronische identiteitscrisis voortduurt. Zij lijkt wel door interventies te temperen, maar het blijft kurieren am Symptom, of we haar nu psychodynamisch met het gesprek, biomedisch met een molecuul, of met een combinatie van beide te lijf gaan. Het moderne individu lijdt, niet aan een kwaal maar aan het leven. Een leed dat geen ander object heeft dan zichzelf.
Kun je er ooit van genezen?  Depressie lijkt vaak hooguit te behandelen, zodat je er weer ’normaal’ mee functioneert.  Met een antidepressivum is Maarten van Buuren in staat elke dag opnieuw als een computer zijn ’personal settings’ te laden. Maar depressie, moet hij erkennen, maakt onlosmakelijk deel uit van zijn identiteit. Een zwakke en kwetsbare constructie die zomaar weer  kan instorten. De enige remedie is de zelffabriek op minder toeren te laten werken, en genoegen te nemen met een kleiner, bescheidener ik.
’Genezing’ zou betekenen dat het innerlijk conflict tussen het werkelijke en het wenselijke zelf op de bodem van de ziel is opgelost. Maar antidepressiva lossen die spanning  niet op, transformeren en compenseren haar alleen. Het molecuul herstelt niet het subject, maar kalmeert zijn angst zonder hem in slaap te sussen, en stimuleert zijn ondernemingslust zonder hem euforisch te laten worden. Depressie als een mentale vorm van diabetes: je komt er niet meer vanaf, maar met de nodige zelfzorg en medicatie is er goed mee te leven.

Nietzsche riep de twintigste-eeuwer op om na de dood van God het heft van zijn bestaan in eigen hand te nemen. ’De dood van God’ stond bij hem voor de afrekening met de illusie van een morele wereldorde, waarin de zin van ons leven zou zijn voorgegeven. De zin van het leven is niet een zaak van ontdekken, maar van scheppen. Rondom het lege midden van het Niets moeten we ons heroïsch een robuuste identiteit construeren. Maar het moderne ik blijkt in werkelijkheid weinig om het lijf te hebben. Het is een kaartenhuis boven de afgrond.
Mensen met een depressie ontdekken aan den lijve wat het betekent om te leven onder deze condities. Zij verdienen het niet weggezet te worden als patiënt of loser, integendeel. Het  zijn gidsen in het nihilistisch universum. Het zijn zieners, die door welke reden dan ook door het flinterdunne ijs gezakt zijn waarop we allemaal schaatsen. Albert Camus opent zijn ’Le mythe de Sisyphe’ met de opmerking dat er maar één serieus filosofisch probleem bestaat: dat van de suïcide. Waarom plegen we geen zelfmoord?  „Oordelen of het leven de moeite loont geleefd te worden of niet, dat is de fundamentele vraag van de filosofie beantwoorden.” Pas wie op de absurditeit van die vraag voor zichzelf een antwoord heeft gevonden, kan het leven genieten.

Er is misschien nog een optie. Die eist een veel langere adem en een ingrijpende koerswijziging van onze cultuur. We zullen weg moeten van de mythe van het soevereine individu die ons dwingt onszelf scheppend te overtreffen, en die ons in de depressie stort als we daar de energie niet meer voor hebben.
Het soevereine individu is zijn eigen transcendentie, zijn eigen gene zijde. Hij is tegelijk zichzelf en de Ander van zichzelf. Daar worden we toch doodongelukkig van? „Wie de lat te hoog legt voor zichzelf, gaat er gemakkelijk onderdoor”, schreef Loesje. Het voortdurend opblazen van ons identiteitsproject kweekt kwetsbare zelven, onzekere hoopjes Dasein die als luchtballonnen zweven boven het afgrondelijk Niets. Wie of wat breekt door dat mechanisme heen?

Twee wegen zouden ons uit de impasse kunnen voeren. Om te beginnen afscheid nemen van de – letterlijk uitzichtloze – plicht om nog langer je eigen transcendentie te zijn. We hebben echte transcendentie nodig, een horizon die ons zelf overstijgt.
Ik ontleen de term zelftranscendentie aan de Joodse filosoof-psychiater Viktor E. Frankl. Hij overleefde vier concentratiekampen en zette na de oorlog zijn overlevingskunst  in voor zijn psychiatrische praktijk. Frankl had in het kamp redenen om niet dood te mogen gaan: zijn boek moest geschreven worden en zijn vrouw wachtte op hem. Iets of iemand buiten jezelf hebben om voor te leven –  dat houdt een mens op de been, concludeerde hij naderhand. Vraag niet wat jij van het leven kunt verwachten, maar vraag wat het leven van jou verwacht, werd zijn motto. Hoe meer iemand zichzelf verliest (of: zichzelf transcendeert) in zijn toewijding aan een zaak of mens, des te meer wordt hij zichzelf.
„Zelfverwerkelijking is alleen mogelijk als een neveneffect van zelftranscendentie”, schreef Frankl.  ’Responsibleness’ is de essentie van zinvol menselijk leven. We kunnen ons  door anderen laten verlossen van de innerlijke noodzaak onszelf voortdurend te overtreffen. We hoeven zelf niet eens het masterplan te bedenken dat ons uit de bewegingsloosheid haalt; we laten ons overhalen tot, inschakelen in het appèl dat van buiten op ons afkomt. Iets of iemand anders moet ons toch uit de baan om die zwarte zon kunnen stoten? Misschien vinden we uiteindelijk onszelf wel door onszelf te verliezen.
Het tweede dat de pressie zou kunnen verlichten is zelfacceptatie.  Zelfverbetering is een uitzichtloos dictaat. Wie daarentegen kan zeggen: dit ben, dat kan ik, en daar kan ik ja op zeggen, laat alle valse lucht weglopen. Hij hoeft niet meer eeuwig ontevreden aan zichzelf te werken. Zelfaanvaarding bevestigt de eigen particulariteit, aanvaardt de eigen eindigheid. Met mij moet ik het doen – laat ik dat dan ook van harte willen.
Vaak kunnen we dat  niet opbrengen, en zijn het anderen die in hun beroep op ons sjofele zelf er de oneindige waarde van bevestigen. De zelftranscendentie drijft ons dan tot zelfacceptatie. Een ander die tegen je zegt: ’Ik wil jou. Niet je repertoire aan mogelijke zelven, maar jou’,  geeft je weer grond onder de voeten als je zweeft boven het Niets.
Maar wie er al ingetuimeld is, hoort die roep niet meer.

Dit is een bewerking van een lezing op 6 februari op de Geriatriedagen 2009 te Rotterdam.

2009 Darwinjaar?

In Kampen was het dat al tien jaar eerder.

Gevoel voor verhoudingen.

Een studie over theologie, ethiek en evolutietheorie.

Een evolutionair wereldbeeld, een ethiek die de mens uit het centrum van de
aandacht haalt – wat betekenen zij voor onze visie op God en zijn verhouding tot de wereld? Als we geloven dat het evolutionaire proces ‘het werk van God’ (Hefner) is en daarbij tegelijk Darwins theorie van natuurlijke selectie volop serieus willen nemen, dan lijkt een aantal traditionele Godsvoorstellingen niet meer levensvatbaar te zijn. (hoofdstuk 5)

Inspirerende voorgangers: Op 24 augustus 2008 sprak Lex Bohlmeijer, presentator van NCRV’s Schepper&Co, met hoogleraar Frits de Lange over theoloog Okke Jager. Dit is een bewerking van het radio-interview.

“Hij legde zich niet neer bij wat hem als feit werd gepresenteerd en kreeg daarmee iets van een querulant, onverzettelijk. Altijd bezig met de toekomst met morgen. Als iemand tegen hem zei `leg je nu maar neer bij vandaag’, dan weigerde hij beslist. Hij ging altijd voor een morgen, dat beter is dan vandaag.
Hij noemde dat zelf wel eens een ‘zeurderig verlangen’ naar het paradijs. Dat was nooit een terugverlangen naar vroeger, daarover hoorde je hem nooit. Integendeel: hij hield van futurologen die over de toekomst spraken. Hoewel hij er ook kritiek op had, was hij iemand van het 20e eeuwse vooruitgangsgeloof. Aan doemdenken had hij een hekel.”

Over zijn colleges

“Als student theologie in Kampen bewonderde ik hem en ik was niet de enige. Hij heeft mij voor de theologie bewaard. De manier waarop hij college gaf, was een fenomeen. Hij kwam binnen met minuscule briefjes met een paar trefwoorden erop, verscheurde stencils van vergaderingen waar hij een bloedhekel aan had. Dan volgde een voorstelling van een uur of anderhalf.
In het begin werd hij aanbeden, de collegezalen puilden uit: wij hadden college van dé Okke Jager. Later ga je je eigen weg, iemand willen imiteren is onvolwassen. Bovendien zou mij dat nooit lukken. Hij was een fenomeen: zijn taalbeheersing, zijn taalvirtuositeit, zijn brede interesse, zijn eruditie. Daar heb ik nooit aan kunnen tippen.
Je hebt perfectionistische mensen die hetzelfde verlangen van de mensen met wie ze omgaan. Dat had hij niet. Hij was meegevend en open. Zelfs de meest onzinnige gedachte werd door hem serieus genomen. Dat maakt een mens kwetsbaarder dan iemand die zijn eigen gelijk voor onfeilbaar houdt. Okke Jager liet zich onderbreken.”

Over zijn preken

“Zijn preken leerde hij altijd uit het hoofd, lopend over de Zwartedijk in Kampen. Daar kwam ik hem vaak tegen. Ik probeerde mijn geheugen te legen, hij deed zijn best om de tekst in zijn geheugen te prenten. Als het hem moeite kostte om een bepaalde zin of passage uit het hoofd te leren, was dat voor hem een signaal dat hij de tekst moest herzien.
Zijn geheugen was immens, ook voor mensen. Als hij ergens ging preken waar hij het jaar daarvoor ook was geweest, dan wist hij nog steeds de naam en voornaam van de ouderlingen die hem verwelkomden. En als je even doorvroeg ook nog hun geboortejaar. Hij was geïnteresseerd in mensen, tot in het detail.”

Over hoop en verzet

“Het woord `verzet’ is essentieel voor zijn denken en theologie, gepaard aan het woord `hoop’. Die twee moet je samen nemen, anders zou je kunnen denken dat hij verzet pleegde om het verzet. Hij pleegde verzet tegen de domme feiten, omdat hij doordrongen was van de hoop dat het beter kon. Hij was een fanatiek neezegger, omdat hij geloofde in een ander en groter ‘ja’. Hij was een lastige gelovige, die medetheologen en mede-kerkleden behoorlijk op de korrel kon nemen.”

Over de cultuur

“Zijn eerste boek ging over poëzie en religie. Er bestond voor hem een organisch verband tussen het Woord en het woord. Als je zuinig wilt zijn op het Woord, dan moetje zorgvuldig met de taal omgaan. De romans, die de helft van zijn studeerkamer vulden, gebruikte hij niet om te weten te komen hoe de moderne mens eruit zou zien. Voor hem waren de schrijvers ook collega’s die een spontaniteit en creativiteit aan de dag legden die hij nastreefde in zijn theologie.
Hij schreef zelf ook poëzie, maar brak nooit door. Critici vonden zijn gedichten afstandelijk, te bedacht. Het gemis aan de spontaniteit van de kunstenaar compenseerde hij door veel literatuur te lezen en ervan te houden.”

Over de nieuwe aarde

“In 1963 promoveerde hij op een proefschrift over het eeuwige leven. Daaronder verstond hij allesbehalve een hiernamaals. Van meet af aan lag in zijn theologie het accent op het aardse leven. Niet omdat hij een 20e eeuws mens was, wel omdat hij steevast geloofde dat de God van de Bijbel ons een nieuwe hemel en een nieuwe aarde belooft, hier. Hij beriep zich voortdurend op de God van de Bijbel, om de God van de religie, `stil maar, wacht maar, later wordt het beter en eigenlijk gaat het om de ziel’, terzijde te schuiven.
Hij was geen religieus mens die ervan hield om naar de kerk te gaan of zich met een psalmboek in een hoekje terug te trekken. Hij wilde de wereld in, van de cultuur genieten. Het draait om de cultuur, om de politiek. Met Van Ruler, een van zijn leermeesters, zei hij: De kerk is een noodoplossing, een middel. Het doel blijft de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. De aarde zoals hij er nu uitziet, deugt niet. Maar wij zijn met de Geest van God begiftigd om God als het ware een handje te helpen.
Hij omhelsde het maakbaarheidsgeloof van de jaren vijftig, zestig. Niet omdat hij een modern theoloog wilde zijn, maar omdat hij ervan overtuigd was dat wij geroepen zijn om deze wereld te veranderen. Sommige gereformeerde theologen vonden de manier waarop Okke Jager over God schreef stuitend. Hij wilde en kon niet geloven in een God die het allemaal liet gebeuren. Hij beriep zich op een andere God en vond daarbij de onderstroom van verzet in de Bijbel aan zijn zijde.
Dat is een immens spannend en gespannen geloof, op het randje van het ongeloof. Als je even niet oplet of de overtuiging verliest dat je goedzit, raak je van God los.”

Over de dood

“Zijn boek De dood in zijn ware gedaante verscheen bijna tegelijk met een tweede boek Liever langer leven. Kon dat niet in een boek? vroegen wij. Nee, zei hij, de dood mag niet met het leven in dezelfde kaft. Onder geen beding wilde hij de dood, de `eindigheid accepteren.
Hij had een enorme werklust, een mensenleven was te kort om alles te doen wat hij wilde doen. Hij moest minstens 120 worden om zijn leven als schepsel te kunnen vervullen. Nu zou hij vermoedelijk een groot voorstander zijn van genetisch ingrijpen om het leven te verlengen en de ouderdom uit te stellen.
Dat een mens ooit van ophouden zou moeten weten, ging erbij hem niet in. De dood noemt hij `een grote verschrikking’. Voor mij is daarmee niet alles gezegd. Wij zullen met die verschrikking moeten kunnen leven en sterven.
Zeg niet te gemakkelijk: leg je maar neer bij de dood. Of als je tachtig bent: nu hoeft het voor mij niet meer, ik ben klaar met leven. Maar het houdt een keer op en uiteindelijk moetje kunnen zeggen dat het goed is.
Ik ben er nog lang niet aan toe, en als ik tachtig ben hopelijk ook niet. Maar uiteindelijk wordt van ons gevraagd dat je aanvaardt dat je je spel gespeeld hebt, het stokje doorgeeft aan anderen en je geest in de handen van de Vader beveelt.”

Over zijn eigen dood

“Het is wrang dat Okke Jager zelf, die heel gezond leefde, geveld werd door een hersentumor. Hij werd 63 jaar. In de krant schreef hij hoe hem, als taalvirtuoos, de taal ontnomen werd. Sommige mensen zeggen dat hij dat niet had moeten doen, ik vond het zeer aangrijpend.
Ik heb het idee dat hij zich tot het uiterste heeft verzet tegen zijn eigen sterven. Daarmee leefde hij tegen de dood, in overeenstemming met zijn laatste boeken. Dat maakte het waarschijnlijk wel moeilijk om met hem over zijn levenseinde te spreken. Door er tot op het laatst over te blijven schrijven, gunde hij de dood het laatste woord niet.”

Over zijn erfenis

“Okke Jager schiep een sfeer waarin het goed toeven was en was de welwillendheid zelve. Maar hij was niet iemand die school maakte of school wilde maken. Hij bracht veel studenten de openheid voor de cultuur bij, maar nooit in de zin van: zoals ik het doe, moeten jullie het ook doen. Dat kan ook niet, zijn stijl was onnavolgbaar. Hij was een theoloog die sterk ad hoc reageerde op de ontwikkelingen in cultuur en samenleving. Het kernwapendebat in de jaren tachtig zal niemand nu nog als relevant voorkomen. Dat maakte een deel van zijn werk tijdgebonden.
Hij verzette zich tegen een mentaliteit van wat hij noemde ‘ontoelaatmaar’: vinden dat het niet goed gaat, maar niet het lef hebben om de barricaden op te gaan en verzet aan te tekenen. In deze theologische grondhouding heeft hij daarmee een inspirerende erfenis achtergelaten. Zijn theologie heb ik ooit omschreven met woorden uit Gezang 300 uit het Liedboek voor de Kerken. `Mensen, komt uw lot te boven, wacht na dit een ander uur, gij moet op het wonder hopen dat gij oplaait als een vuur.’ Leg je niet neer bij de domme feiten; dat is de kern van zijn erfenis, waarvan we veel kunnen gebruiken. Vergeet ten slotte niet de rol die hij gespeeld heeft in de geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Nederland: van een gesloten zuil naar een open kerkgemeenschap, in dialoog met de cultuur. Historisch gezien is zijn rol het waard onderzocht te worden en in het licht te worden gezet.”

NCRV/ Woord &Dienst
5 december 2oo8

Er is een ideologie die door heel onze samenleving heen sijpelt. Die luidt aldus: ‘je bent vrij om te kiezen, dus ben je verantwoordelijk én word je er op afgerekend’. Ik zou die directe causaal lijkende relatie die wordt gelegd tussen de keuzevrijheid, verantwoordelijkheid en afrekenen sterk willen betwijfelen en vertellen wat dat met name voor ouderen betekent.
Laten we eens kijken naar een plaatje uit een boek over de psychologie van de levensloop van Gerrit Breeuwsma, Rijksuniversiteit Groningen. Een levensloop die gepresenteerd wordt als een meerkeuze traject. Stel je begint op punt A. Stel dat je niet al te onfortuinlijk begint. Dus je begint in een warm nest en met een dak boven je hoofd en voeding en kansen genoeg. Punt A is al een lot uit de loterij mag je zeggen. Dan gaan we bijvoorbeeld naar punt B. De beroepskeuze bijvoorbeeld. Ja, dan maak je bepaalde keuzes. Het zou wel eens goed en het zou wel eens slecht kunnen uitpakken. Je maakt vervolgens weer een keuze voor een partner, voor al dan niet emigreren. Tal van keuzes die je in de levensloop tegenkomt. Het lijkt erop alsof elke keuze een soort dilemma is. Een alternatief waar je uit hebt te kiezen. Uiteindelijk is het afhankelijk van welke keuzes je maakt, waar je uitkomt.

Je kunt het dus bijzonder goed getroffen hebben en het kwartje worden, ook al ben je voor een dubbeltje geboren. Dat is de winst van onze 20e en 21 e eeuw. Maar je kan ook voor kwartje geboren zijn en als dubbeltje eindigen. Dus het is maar net welke keuzes je maakt. Dubbeltje of kwartje, het is maar net welke keuzes je maakt. Daar ben jij dus verantwoordelijk voor. En daar mag je uiteindelijk ook op afgerekend worden.

Nou ik geloof niet in dit plaatje, die manier van presenteren van keuzes ook niet. Ik zou iets dieper met u willen ingaan op wat keuzevrijheid dan is en willen zeggen: echte keuzes worden niet bepaald door alternatieven en dilemma’s, maar door opties. Door mogelijkheden die je hebt of die je niet hebt. Opties waar je zelf ten diepste voor kunt kiezen. Dat zijn pas vrije keuzes. Ik wilde ook even met u kijken naar wat ouderen dan zoal te kiezen hebben. De uitkomst van mijn verhaal is: steeds minder. Het aantal opties in de loop van het leven wordt steeds minder. De optelsom die dan wordt gemaakt in de redenering waar ik mee begon, klopt niet: ‘je bent vrij om te kiezen, dus ben je verantwoordelijk voor de keuzes die je maakt’. Onder echte vrijheid versta ik de vrijheid waar je werkelijk voor gaat, waar je zelf ten diepste voor kiest. Vrijheid is wat anders dan de vrijheid van inmenging van anderen. Ik versta vrijheid als een positieve vrijheid, dat is pas echte vrijheid. Existentiële keuzes. Alternatieven genoeg, tussen al die potten pindakaas, kwarken, zorgpolissen. Wij worden dus verlamd door het aantal keuzes die we moeten doen. Maar echte keuzes zijn de opties waar we echt voor gaan, waar we de vrijheid hebben om te kiezen.

Stel dat ik getrouwd ben met een lieve vrouw en dat ik toen ik haar ten huwelijk vroeg ook de keuze had om dat niet te doen. Als ik toen gezegd had, ‘Ja, ik heb eigenlijk de keus uit honderd alternatieven, voor jou honderd anderen’, had ik het kunnen schudden. En terecht. Ik had eigenlijk maar één optie: zij, of niemand. Ik had maar één optie, geen enkel alternatief, geen dilemma en toch was het een volstrekt vrije keuze. En daar ben ik verantwoordelijk voor te houden. Ik ben ook verantwoordelijk te houden voor de gevolgen van die keuze, ook al valt dat in de loop van een huwelijk soms niet mee. Maar de mogelijkheid, de keuzes die je als jongeman of -vrouw van zeg 23 of 24 maakt, je weet niet wat je zegt. Toch zeg je het in volstrekte vrijheid en je mag eraan gehouden worden. Op die verantwoordelijkheid kan ik ook afgerekend worden.

Alle andere keuzes die niet echt opties zijn en waarvan ik de gevolgen niet heb kunnen zien, ben ik,daarvoor verantwoordelijk? Ik kan wel de verantwoordelijkheid daarvoor némen, maar ben ik het ook werkelijk? Ik kan er ook verantwoordelijk voor gestéld worden. Maar ben ik het ook werkelijk? Ik betwijfel dat. Vervolgens word ik er ook nog eens op afgerekend. Dat is de ideologie die in onze cultuur gaandeweg door alles heen sijpelt. Die laatste consequentie, dat afrekenen, is wellicht dodelijk. Het is feitelijk niet zo (ik heb voor veel zogenaamde ‘keuzes’ niet echt gekozen omdat ze geen optie waren) en het is moreel ook niet toelaatbaar (als ik er niet echt in vrijheid voor heb gekozen, kan ik er ook niet op worden afgerekend.

Een aantal keuzes waar ouderen voor staan. Bent u vrij om te kiezen? De Ohra of het Zilveren Kruis? Ja! De kleur van uw rollator, rood of blauw? Begraven of Cremeren? Uw oude dag, de winter op Benidorm of Beetsterzwaag? Benidorm kan goedkoop zijn en Beetsterzwaag duur. In feite zijn het allemaal alternatieven waar je makkelijk nog uit kunt kiezen zonder dat het echt grote dilemma’s hoeven te worden. Maar, als ouderen, niet alleen als starter: huren of kopen, de AOW alleen of ook een aanvullend pensioen? De thuiszorg of een luxe serviceflat of een ‘zorgkasteel’ ? Heb je het voor het kiezen vitaal oud te worden of niet vitaal oud te worden? Is het een keuze om alleen oud te worden of samen? Is het een keuze om succesvol te ‘ogen’ , om het zo maar te zeggen, of om een kwaaie oude dag te hebben? Al die laatstgenoemde keuzes zijn in feite geen reële alternatieven, maar ook geen reële opties, geen echte keuzes meer die je in totale vrijheid kunt nemen.

Immers wat gebeurt er als je ouder wordt? Je wordt geconfronteerd met je eigen eindigheid. Het roer kan niet meer nog zes keer om voor de 50+er. Dus niet alleen je eindigheid in tijd, maar ook de eindigheid in het aantal mogelijkheden dat je nog hebt. En het aantal opties dat je nog hebt. Dat wordt wel de schaartheorie genoemd. De bladen van de schaar staan aan het begin van de levensloop nog heel erg uit elkaar. Naarmate het leven vordert, komen ze steeds dichter bij elkaar. Het aantal opties wordt minder, je wordt ook geconfronteerd, naarmate je ouder wordt met de gevolgen van vroegere keuzes. Waren het echte keuzes? Waren het vrije keuzes in de zin van: ‘daar ga ik voor, hélemaal!’ Of waren het gedwongen keuzes? Waren het keuzes die anderen gemaakt hebben voor ons, over ons, zonder ons? Heel veel in je leven overkomt je. Ik denk niet dat je in procenten kunt spreken, maar ook de gevolgen van de keuzes die je vroeger gemaakt hebt, overkomen je. Eeen groot deel van je leven is onvoorzienbaar en naarmate je langer leeft, word je steeds meer geconfronteerd met de complexiteit van het onvoorziene en onvoorzienbare. Je hebt keuzes gemaakt, je bent met de verkeerde vrouw getrouwd of hebt het verkeerde beroep gekozen. Toen ging de beurs onderuit, of kwam de oorlog. Of toen had je ‘ja’ moeten zeggen, maar ‘nee’, je deinsde terug, je durfde niet en had ik maar…

De keuzes die echt vrij waren. Ze zijn er waarachtig. Opties waar je voor hing. Maar sommige daarvan zijn domweg verkeerd genomen. Naarmate je ouder wordt, word je ook steeds meer daarmee geconfronteerd. Je hebt steeds minder te kiezen en als je pech hebt, krijg je steeds meer ‘voor je kiezen’. De kwetsbaarheid neemt toe.  Ouderen worden steeds gevoeliger voor stress, zegt de sociaal geriater Anneke van der Plaats. Je stress neemt toe en maakt dat je minder flexibel bent om te reageren op onvoorziene gevolgen van keuzes die je maakt. De schaal waarop je leven zich afspeelt, die wordt kleiner.

Ouderen hebben eigenlijk steeds minder opties waar ze werkelijk vrij zijn om te kiezen, is mijn conclusie, die ter discussie staat.  Dat is geen ramp, het kan een zegen zijn. Het kan hen meezitten en het kan tegenzitten. Je kunt in de weinige opties die je hebt, dolgelukkig zijn.

Hoe gaan wij om met de ‘utopie van de vrije keuze’ in de samenleving? Realiseer je collectief dat er duidelijke grenzen zijn aan vrije keuzes. Weet als ouderenorganisatie dat de leden die je vertegenwoordigt, begrensd zijn in de keuzemogelijkheden die ze hebben, in de opties die ze hebben. Dat ze ook heel vaak geconfronteerd worden met gevolgen van keuzes die ze vroeger hadden kunnen maken maar niet hebben gemaakt.

Je komt uiteindelijk uit bij de erkenning van de grenzen aan de vrije keuze. Dan kun je zeggen: ‘nu, jij hebt die keuze gemaakt, je bent verantwoordelijk voor die keuze, dus word je er ook op afgerekend’.  Je kunt ook zelf als oudere je verantwoordelijkheid némen. Maar hoe dan ook:  als je beseft dat die vrije keuze begrensd is, dan kun je eigenlijk niets anders dan pleiten voor een samenleving die zachtmoedig is. Ik heb dat niet uit het christelijke evangelie, ik heb het uit een recent WRR rapport over de toekomst van de verzorgingstaat, waarin een pleidooi gevoerd wordt voor een zachtmoedige samenleving. Dat betekent dat je mensen (ook al kun je zeggen: ‘jij hebt domweg de verkeerde keuzes gemaakt. Je hebt je gat verbrand’) niet altijd veroordeelt dat ze op de blaren hoeven te zitten. Dus ook ten aanzien van mensen die vrije, maar verkeerde, keuzes gemaakt hebben, kun je uiteindelijk zeggen: ‘rekenen we elkaar af op die keuzes, in hoeverre nemen we onze verantwoordelijkheid en in hoeverre delen we die?’

Nu, ik denk in ons type samenleving, dat we voor die laatste mix hebben te gaan. Daarom heb ik rechtsboven een afbeelding van een mooi schilderij van de Italiaanse schilder Guillardano opgenomen, de barmhartige Samaritaan. Ik denk dat de PCOB dat verhaal goed kent en ook heeft uitgedragen. Maar je kunt ook een ander verhaal houden en wijzen op de tragiek in mensenlevens. De oude tragici als Euripides en Sophocles voerden de tragedies ten tonele om mededogen op te wekken. Wat maken mensen foute keuzes en wat overkomt hun veel waarvoor ze niet kiezen, maar heb toch mededogen met de hoofdrolspelers in een tragedie, is de boodschap. Reken niet genadeloos de mensen af op de misère waar ze – soms door eigen toedoen – in zitten.

Ik denk dat die tragische erfenis en die evangelische erfenis beide belangrijke componenten zijn in de Nederlandse cultuur, die we hoog moeten houden. We moeten dus ook pleiten voor een optimale gedeelde verantwoordelijkheid. Dus ook al maakt iemand van zijn leven een puinhoop, dan nog hoeven we hem uiteindelijk niet in de rotzooi te laten zitten. We kunnen zijn eigen verantwoordelijkheid uit mededogen voor onze rekening nemen. Ik pleit tegen de afrekeningcultuur van die neoliberale beleidsideologie, zo noem ik het maar even. Dus ik ben heel blij dat we een stelsel hebben met een pensioensvoorziening waarbij we een collectieve verantwoordelijkheid nemen voor de AOW.
Goed, heb je geluk gehad, heb je goede keuzes gemaakt, had je opties te over en je hebt een aanvullend pensioen? Prima! Gefeliciteerd! Maar de basis daaronder (AOW) moeten we met elkaar hoog houden en zo ook een basispakket in het zorgstelsel. Goede kwalitatieve basiszorg voor wie dan ook. Of hij nou goede of slechte keuzes gemaakt heeft, of hem nou veel pech of geluk heeft gehad, of hij gerookt heeft, overgewicht heeft of niet. Die basis moeten we met elkaar in stand houden vanuit de gedeelde verantwoordelijkheid die we collectief willen némen in een zachtmoedige samenleving.

De utopie van de vrije keuze. Bijdrage aan het symposium ter gelegenheid van het afscheid van Jaap van der Spek, directeur PCOB, 11 juni 2007. Redactie tekst: Peter Kruitbosch, PCOB, maart 2008.